تقدیر و تشکر:

حمد و سپاس خدای را که توفیق کسب دانش و معرفت را به ما عطا فرمود. در اینجا برخود لازم می‌دانم که از کلیه اساتید بزرگوار، به ویژه اساتید دوره کارشناسی ارشد که در طول سالیان گذشته مرا در گذر از این مرحله علمی یاری نموده‌اند تقدیر و تشکر نمایم.
از استاد گرامی‌و بزرگوار جناب آقای دکتر علیرضا ابراهیمی که راهنمایی اینجانب را در انجام پژوهش و نگارش این پایان‌نامه تقبل نموده‌اند نهایت تشکر و سپاس‌گذاری را دارم.

چکیده
نماز جمعه، از عباداتی است که ابعاد عبادی و سیاسی آن همیشه مورد توجه بوده است. مسلمانان این عمل عبادی را هر جمعه، ابتدای ظهر اقامه می‌کنند و کسانی که در آن شرکت نمی‌کنند باید نماز ظهر بخوانند. نماز جمعه باید به‌صورت جماعت برگزار شود. فقهای شیعه‌ و علمای اهل‌ سنّت، برای اثبات‌ وجوب‌ آن ، به‌ آیه نهم سوره جمعه‌ و ادله نقلی و عقلی و هم‌چنین اجماع‌ استناد کرده‌ و ترک‌ آن را مستوجب عقوبت دانسته‌اند. برخی فقها در استناد به‌ آیه ? سوره جمعه‌، برای وجوب‌ اقامه نماز جمعه‌، مناقشه‌ کرده‌ و گفته‌اند که‌ این‌ آیه‌ در صدد تشریع‌ و اثبات‌ وجوب‌ اقامه نماز جمعه‌ نیست‌، بلکه‌ شرکت‌ کردن‌ در نماز جمعه‌ای را که‌ به‌ شکل‌ صحیح‌ برپا شده‌، لازم‌ دانسته‌ و در مقام‌ توبیخ‌ کسانی است‌ که‌ با وجود اقامه‌ شدن‌ نماز جمعه صحیح‌، از حضور در آن‌ خودداری می‌کنند و به‌ تجارت‌ یا امور دیگر می‌پردازند. فقهای مذاهب اربعه به جز حنفی‌ها اقامه و صحت نماز جمعه را به حضور یا اجازه سلطان مشروط نمی‌دانند؛ مانند نماز جماعت که صحت و اقامه آن مشروط به حضور یا اجازه سلطان نیست؛ درحالی‌که حنفیه با تمسک به دلایل عقلی و نقلی، نماز جمعه را منصب حاکم و سلطان می‌دانند و آن را بدون حضور و اجازه سلطان صحیح نمی‌دانند. اما در فقه شیعه شرط صحت و اقامه نماز جمعه، حضور یا اجازه امام معصوم است؛ به دیگر سخن در مسأله نماز جمعه، ولایت از آنِ امام معصوم یا نایب اوست؛ نه سلطان و حاکم. جایز بودن‌ یا نبودنِ اقامه نماز جمعه‌ در عصر غیبت‌ امام‌ معصوم‌ علیه‌السلام‌ از موضوعات‌ بحث‌ برانگیز در میان‌ فقهای امامی است و درباره آن چند نظریه‌‌ مطرح‌ گردیده‌ است که‌ عبارتند از‌: “حرمت”‌، “وجوب‌ تعیینی”، “وجوب‌ تخییری”، “احتیاط واجب” و “احتیاط مستحب” در اتیان نماز جمعه. هدف از این پژوهش، بررسی اقوال و ادله قائلین به وجوب تعیینی و تخییری از دیدگاه مذاهب خمسه می‌باشد. در این بین نظریه وجوب‌ تخییری در میان‌ فقهای متأخر، یعنی از قرن‌ سیزدهم‌ به‌ بعد، مقبولیت‌ یافته‌ است‌. به‌طور کلی، در میان‌ فقهای اصولی گرایش‌ به‌ نظریه وجوب‌ تخییری نماز جمعه‌ شایع‌تر است‌؛ هر چند شماری از آنان‌ قائل‌ به‌ حرمت‌ آن‌ شده‌اند. برخی از قائلان‌ به‌ وجوب‌ تخییری نماز جمعه‌، تلاش‌ برای‌ اقامه نماز جمعه‌ را واجب‌ تخییری دانسته‌اند، اما پس‌ از تشکیل‌ نماز جمعه‌، حضور در آن‌ را برای واجدان‌ شرایط‌، واجب‌ تعیینی برشمرده‌اند. فقهای اخباری نیز با توجه به ظهور آیات قرآن و روایات معصومین(ع) قائل به وجوب تعیینی نماز جمعه می‌باشند و اجتهاد فقهای اصولی در مقابل نصوص را تخطئه می‌کنند و در فرض حضور و غیبت امام معصوم نماز جمعه را واجب تعیینی می‌دانند.

واژگان کلیدی: نماز جمعه، وجوب‌ تخییری، وجوب‌ تعیینی، مذاهب خمسه، حرمت نماز جمعه

فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
1. بیان مسئله3

2. سؤالات تحقیق3
الف) سؤال اصلی3
ب) سؤالات فرعی3
3. فرضیه‌ی تحقیق3
4. پیشینه‌ی تحقیق4
5. ضرورت تحقیق4
6. اهداف تحقیق4
7. جنبه نوآوری تحقیق5
8. روش تحقیق5
فصل اول:6
کلیات6
بند اول: اولین نماز جمعه‌ای که توسط پیامبر اسلام اقامه شد13
بند دوم: تاثیر شرایط تاریخی و سیاسی بر اقامه نماز جمعه و فتاوای فقها14
1 – 2 – 2 – 1. عدم اقامه نماز جمعه در میان شیعیان و تأثیر آن در پی بردن به آرای فقها15
1 – 2 – 2 – 2. بازنمایی اوضاع سیاسی مذهب شیعه در ایران در زمان حکومت صفویه18
1 – 2 – 2 – 3. عوامل تاثیر‌گذار بر چگونگی نماز جمعه در برخی دوران‌های تاریخی19
1 – 2 – 2 – 3 – 1. انعطاف‌پذیری پادشاهان سلسله صفوی در برابر فقهای امامیه19
1 – 2 – 2 – 3 – 2. تشکیل مدارس جهت بحث و بررسی فقها20
1 – 2 – 2 – 3 – 3. بنا کردن مساجد جامع در شهرها جهت اقامه جمعه20
1 – 2 – 2 – 3 – 4. تشکیل مجمع نماز جمعه21
1 – 2 – 2 – 3 – 5. جمع آوری خطبه‌های نماز جمعه22
1 – 3 – 3 – 1. وقت خطبه‌ها33
1 – 3 – 3 – 2. واجبات محتویات خطبه‌های نماز جمعه34
1 – 3 – 3 – 2 – 1. حمد و سپاس الهی34
1 – 3 – 3 – 2 – 2. صلوات بر پیامبر اکرم و اهل بیت(ع)34
1 – 3 – 3 – 2 – 3. سفارش به تقوا34
1 – 3 – 3 – 2 – 4. وجوب قرائت سوره‌ای کوتاه34
1 – 3 – 3 -3. بلند خواندن خطبه‌ها35
1 – 3 – 3 -4. عربی بودن خطبه‌ها35
1 – 3 – 3 -5. ایستاده بودن خطیب35
1 – 3 – 3 – 6. یکی بودن خطیب و امام جمعه36
1 – 3 – 3 – 7. با طهارت بودن در خطبه‌ها36
1 – 3 – 3 – 8. گوش دادن به خطبه‌ها36
1 – 3 – 3 – 9. شرایط خطیب جمعه36
1 – 3 – 3 – 10. آداب خطبه‌ها37
1-4 – 1 – 1. روایت شیخ کلینی با اسناد عمر بن حنظله40
1 – 4 – 1 – 2. روایت ابوخدیجه41
فصل دوم:50
بررسی ادله و اقوال حکم به وجوب و حرمت نماز جمعه نزد فقهای شیعه50
2 – 1 – 2 – 1. سیره خلفا52
2 – 1 – 2 – 2. هم‌ردیف بودن نماز جمعه با نماز عیدین53
2 – 1 – 2 – 3. فرمایش امام سجاد “علیه‌السلام”54
2 – 1 – 2 – 4. روایات متفرقه54
2 – 1 – 2 – 5. سایر روایات55
2 – 2 – 1 – 1. دیدگاه ابن ادریس حلی در کتاب السرائر59
2 – 2 – 1 – 2. دیدگاه سلار در کتاب المراسم61
2 – 2 – 1 – 3. دیدگاه سید مرتضی علم الهدی مبنی بر‌اشتراط حضور امام معصوم و یا نایب خاص او61
2 – 2 – 2 – 1. دلایل تاریخی62
2 – 2 – 2 – 2. دوران امر میان وجوب و حرمت62
2 – 2 – 2 – 3. نماز جمعه وظیفه حاکم اسلامی (امام معصوم)62
2 – 2 – 2 – 4. دلایلی عقلی مبنی بر تحریم نماز جمعه در دوران غیبت63
2 – 2 – 2 – 4 – 1. ایجاد فتنه و اختلاف63
2 – 2 – 2 – 4 – 2. عدم تحقق شرط عدالت در خطیب و امام جمعه63
2 – 3 – 1 – 1. سوره جمعه67
2 – 3 – 1 – 1 – 1. نگاهی اجمالی به شأن نزول آیه‌68
2 – 3 – 1 – 1 – 2. شأن نزول آیه70
2 – 3 – 1 – 1 – 3. خطاب در آیه71
2 – 3 – 1 – 1 – 4. احکام فقهی آیه72
2 – 3 – 1 – 1 – 4-1. مراد از کلمه “نداء”73
2 – 3 – 1 – 1 – 4-2. مراد از سعی در نماز جمعه75
2 – 3 – 1 – 1 – 4-3. مراد از کلمه ذکر در آیه76
2 – 3 – 1 – 1 – 5. تفسیر ?إن کنتم تعلمون?78
2 – 3 – 1 – 1 – 6. تفسیر ?فإذا قضیت الصلا? فانتشروا فی الأرض?78
2 – 3 – 1 – 2. دیگر آیات مرتبط با نماز جمعه79
الف) روایاتی که بر وجوب نماز جمعه حتی توسط غیر امام دلالت دارند84
ب) روایاتی که بر وجوب شرکت در نمازجمعه‌های اقامه‌شده دلالت دارند85
ج) روایاتی که بر جایگاه و اهمیت ویژه نماز جمعه در نزد ائمه معصومین”علیهم السلام” دلالت دارند87

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1. روایاتی که بر منصب خاص بودن نماز جمعه برای امام دلالت دارند88
2. روایاتی که بر اجازه ائمه معصومین “علیهم السلام” بر اقامه نماز جمعه توسط غیر امام معصوم دلالت دارند89
هـ) روایاتِ نشان‌دهنده اَجزا و احکام نماز جمعه91
فصل سوم:97
بررسی اقوال و ادله قائلین به وجوب تعیینی و تخییری نماز جمعه از دیدگاه فقهای امامیه97
3 – 1 – 1 – 1. دیدگاه محقق کرکی101
3 – 1 – 1 – 2. دیدگاه سید حسین موسوی کرکی105
3 – 1 – 1 – 3. دیدگاه میرزا علیرضا تجلی105
3 – 1 – 1 – 4. دیدگاه شیخ مفید106
3 – 1 – 1 – 5. دیدگاه شیخ طوسی در کتاب النهایه107

3 – 1 – 1 – 6. دیدگاه ابن براج109
3 – 1 – 1 – 7. دیدگاه شریف رضی(سید مرتضی) در دنباله رساله ابن براج109
3 – 1 – 1 – 8. دیدگاه علامه حلی110
3 – 1 – 1 – 9. دیدگاه محقق حلی111
3 – 1 – 1 – 10. نظر صاحب جواهر111
3 – 1 – 1 – 11. دیدگاه مرحوم بهبهانی114
3 – 1 – 1 – 12. دیدگاه آقای بروجردی115
3 – 1 – 2 – 1. تفسیر روایات از دیدگاه قائلین به وجوب تخییری117
3 – 1 – 2 – 1 – 1. روایت حث جهت اثبات وجوب تخییری118
3 – 1 – 2 – 1 – 2. روایت زراره از امام باقر(ع)118
3 – 1 – 2 – 1 – 3. موثقه ابن بکیر به نقل از زراره119
3 – 1 – 2 – 1 – 4. روایات سماعه119
3 – 1 – 2 – 1 – 5. روایت محمد بن مسلم و روایت زراره از امام صادق(ع)120
3 – 1 – 2 – 2. اثبات عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در دوران غیبت با استفاده از ادله عقلی120
3 – 1 – 2 – 2 – 1. دلیل اول121
3 – 1 – 2 – 2 – 2. دلیل دوم122
3 – 1 – 2 – 3. دلایل عقلی و نقلی مبنی بر وجوب تخییری از دیدگاه سایر فقهای معاصر124
3 – 2 – 1 – 1. اخباری‌ها127
3 – 2 – 1 – 2. شهید ثانی (از بنیانگذران اصلی قول به وجوب تعیینی نماز جمعه در دوران غیبت)129
3 – 2 – 1 – 3. دیدگاه فیض کاشانی133
3 – 2 – 1 – 4. دیدگاه محقق سبزواری135
3 – 2 – 1 – 5. دیدگاه شیخ صدوق137
3 – 2 – 1 – 6. دیدگاه علامه مجلسی139
الف- تفسیر حدیث حث از دیدگاه علامه مجلسی142
ب- دلیل دیگر علامه مجلسی: روایت زراره از امام باقر(ع)143
ج) جمع بندی نهایی علامه مجلسی مبنی بر وجوب تعیینی اقامه نماز جمعه143
3 – 2 – 1 – 7. دیدگاه شیخ حر عاملی144
3 – 2 – 1 – 8. دیدگاه شیخ طوسی145
3 – 2 – 1 – 9. دیدگاه مرحوم کلینی146
3 – 2 – 1 – 10. دیدگاه محقق حلی صاحب کتاب المدارک146
3 – 2 – 1 – 11. مرحوم بحرانی در کتاب حدائق الناضره147
3 – 2 – 1 – 12. دیدگاه شیخ ابوالصلاح حلبی148
3 – 2 – 1 – 13. دیدگاه شیخ عماد الدین طبرسی148
3 – 2 – 1 – 14. دیدگاه شیخ ابوالفتح کراجکی148
3 – 2 – 1 – 15. دیدگاه شیخ فخرالدین بن طریح نجفی149
3 – 2 – 1 – 16. دیدگاه صاحب معالم و شیخ محمد فرزند او149
3 – 2 – 1 – 17. دیدگاه شیخ حسین عاملی شاگرد شهید ثانی150
فصل چهارم:155
حکم نماز جمعه از دیدگاه مذاهب اربعه155
4 – 1 – 1 – 1. نظر شیخ عبدالقادر الجیلانی مبنی بر وجوب تعیینی نماز جمعه156
4 – 1 – 1 – 2. دیدگاه کلی حنابله159
4 – 1 – 4 – 1. نظر ابوحنیفه مبنی بر عدم وجوب تعیینی نماز جمعه بدون وجود سلطان169
الف) دلیل نقلی173
ب) دلیل عقلی174
فهرست منابع و مآخذ183
الف) منابع فارسی183
ب) منابع عربی184

مقدمه
مهم‌ترین ویژگی‌ احکام اسلام، توجه همزمان به دنیا و آخرت است. اسلام هم دین عبادت و بندگی است و هم دین سیاست و دنیاداری. خداوند، تکامل فردی را به حرکت‌های جمعی وابسته کرده است. اسلام این رفتار فردی و جمعی را نه‌تنها در فکر و نظر پی ریزی کرده، بلکه در عمل نیز پیوندی ناگسستنی بدان‌ها بخشیده است که نماز جمعه، نمونه ی برجسته ی آن به شمار می رود.
مؤذن در روز آدینه اهل ایمان را به‌سوی خدا می‌خواند و نمازگزاران پاک طینت با دلی آکنده از مهر الهی و با کنار گذاشتن همه ی مظاهر دنیوی، گرد هم می‌آیند تا به دریای بی‌کران اتحاد و معنویت برسند. د‌ین داران با رنگ‌ها، نژادها و زبان‌های گوناگون، در کنار هم به سخنان حکمت‌آمیز امام جمعه گوش فرا می‌دهند. امام جمعه نیز همانند دیده‌بان و جلوداری امین با فراخواندن آنان به پاکی و پرهیزکاری، راه‌ها و بی راهه‌های این دنیای پر‌اشوب را به آنان نشان می دهد. آن گاه همگی بدون کبر و نخوت نماز جمعه را خالصانه اقامه می‌کنند. پس از این نماز، جان‌های مؤمنان پاکیزه می گردد و چون آینه‌ای خواهد شد که پرتو جمال یار را در آن تماشا خواهند کرد.
حال که به یمن پیروزی انقلاب اسلامی این عبادت الهی هرجمعه در کشور ما برگزار می‌شود، بر ماست تا با تقویت پیام و معرفی زوایای ناشناخته‌ی آن، شکر این نعمت را به جای آوریم.
بیش‌تر مذاهب اسلامی قائل به وجود امام – بعد از پیامبر”صلی الله علیه و آله و سلم” – نبوده‌اند و وجود یا اذن سلطان را برای اقامه نماز جمعه شرط نمی‌دانند؛ لذا در تمام دوران‌ها (چه عصر غیبت و چه عصر حضور امام معصوم) قائل به وجوب تعیینی نماز جمعه می‌باشند. اما در بین امامیه مسئله مورد اختلاف است؛ وجوب نماز جمعه میان پیروان امامیه در زمان حضور امام معصوم(ع) – صرف نظر از تقیه – اجماعی بوده است. در عصر غیبت بین فقهای امامیه در حکم نماز جمعه اختلاف است؛ برخی آن را واجب تعیینی و بعضی واجب تخییری و عده‌ای دیگر از آنان اقامه نماز جمعه را حرام می‌دانند. محور و مرکز اختلاف در مسئله، ضرورت وجود امام یا اذن او در اقامه نماز جمعه است. این اختلاف که از وجوب تا حرمت درباره آن رأی وجود دارد، عوامل متعددی دارد که مهم ترین آنها ابهام در موضوع اساسی نقش ولایت در حکم نماز جمعه است. از این زاویه، سه مبنای فقهی وجود دارد:
الف) برخی نماز جمعه را مطلقاً، در عصر حضور و یا غیبت، از شئون ولایت نمی‌دانند و اقامه نماز جمعه را مثل دیگر نمازهای یومیه بی‌نیاز از اذن او می‌دانند. بنابراین بعضی از بزرگان مانند شهید ثانی قائل به وجوب تعیینی در عصر حضور و غیبت شدند.
ب) برخی در عصر حضور آن را از شئون ولایت می‌دانند و در عصر غیبت به این رابطه اعتقاد ندارند. طرفداران این مبنای دوم به رأی متفاوتی قائل شده‌اند و پس از اتفاق نظر در عصر حضور، درباره عصر غیبت به دلیل عدم دسترس به امام معصوم(ع)، شرط وجود امام را ساقط دانسته و به وجوب تعیینی یا وجوب تخییری نظر داده‌اند. و برخی پس از اقامه نماز جمعه نیز از قائلین وجوب تخییری حضور را در نماز جمعه واجب تعیینی می‌دانند؛ مانند محقق خویی.
ج) عده‌ای از فقهای امامیه نیز اقامه نماز جمعه را به‌طور کلی از شئون ولایت می‌دانند و در این باره تفاوتی میان عصر حضور و غیبت قائل نیستند. بنابراین مبنا با غیبت امام، اقامه نماز جمعه را حرام و بدعت دانسته و برخی با وجود فقیه عادل وجوب تخییری را انتخاب کرده‌اند یا در صورت اذن فقیه عادل، اقامه نماز جمعه را واجب تعیینی دانسته و در غیر این صورت به واجب تخییری فتوا داده‌اند. کوتاه سخن این‌که نقش ولایت در حکم نماز جمعه از عوامل مهم اختلاف بین امامیه است.
مذاهب چهارگانه ی اهل سنت، قایل به وجوب تعیینی نماز جمعه در هر زمان هستند. دلیل این حکم از مذاهب اهل سنت به جز حنفیه، ظاهر است؛ زیرا آنها در وجوب نماز جمعه اذن امام را معتبر ندانسته، بنابراین، در هر شرایطی آن را واجب می دانند. اما حنفیه هم اگرچه اذن سلطان را شرط اقامه جمعه دانسته، لیکن در صورت تعذر اذن امام، اعتبار آن را ساقط دانسته است. از این رو تحقیق حاضر درصدد است که با ارائه اقوال و ادله فقهای اسلامی و مستندات تاریخی، به تحلیل و واکاوی تعیینی و تخییری بودن وجوب نمازجمعه از منظر مذاهب خمسه بپردازد.

1. بیان مسئله
ازگذشته در فقه این موضوع مورد بررسی قرار گرفته است که آیا وجوب نماز جمعه، وجوب تعیینی است یا تخییری؟ فقهای شیعه و علمای اهل سنت دراین زمینه نظرات مختلفی را ارائه نموده‌اند.
دراین تحقیق مسئله اصلی این است که آیا به اسـتـناد منابع وادله فقهی مذاهب خمسه، وجوب نمازجمعه تخییری است یا تعیینی؟

2. سؤالات تحقیق
الف) سؤال اصلی
مبانی و ادله فقهی تخییری یا تعیینی بودن وجوب نماز جمعه نزد فقهای شیعه و علمای اهل سنت چیست؟

ب) سؤالات فرعی
1. مبانی و ادله فقهی شیعه حاکی از وجوب تعیینی نماز جمعه است یا وجوب تخییری؟
2. مبانی و ادله فقهی مذاهب اربعه اهل سنت حاکی از وجوب تعیینی نماز جمعه است یا وجوب تخییری؟
3. آیا نماز جمعه نزد مذاهب خمسه از مناصب خاص امام و حاکم است؟
3. فرضیه‌ی تحقیق
1. بررسی مبانی و ادله فقهی نماز جمعه نزد فقهای شیعه بیان‌گر وجوب تعیینی نماز جمعه در زمان حضور امام(ع) و وجوب تخییری نماز جمعه درعصرغیبت، نزد اکثر متأخرین است.
2. بررسی ادله و آرای علمای مذاهب اربعه نشان‌دهنده وجوب تعیینی نماز جمعه است.
3. نماز جمعه نزد شیعه از شئون و مناصب خاص امام معصوم(ع) است که باید توسط ایشان یا فرد مأذون از طرف ایشان اقامه گردد؛ ولی مذاهب اهل سنت (جز مذهب حنفیه) نماز جمعه را منصب خاص والی یا حاکم نمی‌دانند.

4. پیشینه‌ی تحقیق
حکم به تعیینی یا تخییری بودن وجوب نماز جمعه چون نیاز به رجوع و استنباط از ادله فقهی آن دارد از این‌رو فقط در سطح دروس خارج فقه در حوزه‌های علمیه مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و بررسی تفاوت دیدگاه فقهای شیعه و علمای اهل سنت، با رجوع به ادله، پژوهشی نو وجدید می‌باشد. برخی فقهای متقدم در ضمن کتاب الصلوه و بعضی دیگر دررساله‌ای مستقل بدان پرداخته‌اند.
اما بعد از تحقق حکومت اسلامی، در این سال‌ها (از ابتدای انقلاب تا کنون) در حوزه‌های علمیه بیش‌تر به این موضوع پرداخته شده و کتب مستقلی با عنوان صلاه‌الجمعه تدوین گردیده است.

5. ضرورت تحقیق
– تقریب بین مذاهب اسلامی؛
– مطالعه و بررسی مبانی وادله فقهی مذاهب خمسه درمورد نمازجمعه؛
– توجه به ابعاد و آثارسیاسی، اجتماعی و فرهنگی نمازجمعه در زمان حاضر، ضرورت هرچه بیشتر این تحقیق را‌اشکار می‌سازد.
6. اهداف تحقیق
– تبیین مسئله فقهی و تکلیف عبادی، سیاسی و اجتماعی مسلمانان در زمان غیبت، در خصوص موضوع مورد تحقیق.
– استنباط حکم موضوع تحقیق ازمبانی فقهی و تعیین تکلیف شرعی.
– شرح و بسط مبانی فقهی موضوع تحقیق در مطالعه تطبیقی با نظرات اهل سنت.
7. جنبه نوآوری تحقیق
تاکنون تحت عنوان صلاه الجمعه فقهای شیعه مباحث مفصلی را داشته‌اند؛ اما در یک پژوهش مستقل مطالعه تطبیقی بین نظرات و آرای مذاهب خمسه در مورد نماز جمعه صورت نگرفته است؛ از این‌رو ما درصددیم این پژوهش نو و بدیع را با یاری خداوند تعالی به سرانجام برسانیم.

8. روش تحقیق
روش تحقیق در این پایان‌نامه استنباطی – تحلیلی می‌باشد و ابزار گردآوری اطلاعات استفاده از کتابخانه‌های تخصصی فقه و اصول و نرم‌افزارهای علوم اسلامی و تقریرات دروس خارج حوزه است.

فصل اول:
کلیات

در این فصل سعی می‌شود تا مسئله نماز جمعه را از طریق‌اشنایی با واژه جمعه و تاریخچه آن تشریح کنیم. به همین دلیل باید اندکی از خصوصیات روز جمعه، معانی مختلف آن، جایگاه روز جمعه در روایات و قرآن و تاریخ اعم از منزلت آن در بین شیعه و امامان شیعه و دلالت آیات قرآنی و روایات بر وجوب تخییری و تعیینی بودن نماز جمعه را توضیح دهیم تا جنبه‌های مجهول مسئله روشن شود.

بخش اول: بررسی مفاهیم اصلی موضوع تحقیق
الف) مفهوم‌شناسی نماز جمعه
جمعه که جمع آن جُمَع و جمعات می‌باشد، در لغت به معانی “مجموعه”، “یک مشت از خرما”، “الفت” و “هفتمین روز هفته مسلمانان” آمده است.1
ابن فارس در معجم مقاییس لغت می‌گوید: “این روز جمعه نامیده شد به‌خاطر تجمع مردم”.2 راغب اصفهانی در معجم مفردات قرآن می‌گوید: “وقتی می‌گوییم جمع کردم آن را پس جمع می‌شود و گفته می‌شود روز جمعه به‌خاطر اجتماع مردم برای نماز است و جمَّعوا یعنی شاهد جمعه و جماعت می‌شوند”.3 زمخشری نیز همین را می‌گوید؛ با این تفاوت که الفت و همبستگی را هم به جمع شدن اضافه کرده است.4
اول کسی که روز جمعه را آدینه خواند کعب بن لوی بود. برخی معتقدند گروه انصار نخستین کسانی بوند که این روز را جمعه نامیدند و جاهلیت این روز را عروبه می‌گفتند و هر روزی را در هفته نامی دیگر بود خلاف این نام که امروز هست.5
سورآبادی در تفسیر التفاسیر می‌گوید: “جمعه نامی است که آن روز را روز آدینه نام است: یوم المزید، یوم الفضل، یوم البرکه، یوم الرحمه فیوم الأمانه، یوم العتق، یوم العروبه، یوم الکرامه و یوم الجمعه و معروف‌ترین نام جمعه است. آن فاضل‌ترین همه روزهاست”.6 در روایتی آمده است:
عن ابی علی محمد بن همام، عن ابی عبدالله علیه السلام عن آبائه علیهم السلام قال: قال رسول الله”صلی الله علیه و آله و سلم”: إنّ الله عزوجل اختار من الأیام الجمعه و من الشهور شهر رمضان، و من اللیالی لیله القدر، و اختارنی علی جمیع الأنبیاء و اختار منی علیاً و فضّـله علی جمیع الأوصیاء…
ابوعلی محمد بن همام به نقل از امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می‌کند که پیامبر “صلی الله علیه و آله و سلم” فرمودند: همانا خداوند تبارک و تعالی از روزها روز جمعه و از ماه‌ها ماه رمضان و از شب‌ها شب قدر را انتخاب کرده (و برتری داده) و مرا بر تمام انبیاء برتری داده و پس از من علی(ع) را انتخاب نمود و او را بر تمامی اوصیاء برتری داد….7
عده‌ای این واژه را با فتح میم خوانده‌اند. روز جمعه بدان دلیل بدین نام خوانده شده که خدا در این روز آفرینش را پدید آورد و کار خلقت پایان یافت، اما برخی معتقدند که این روز بدان دلیل جمعه نامیده شده که در آن مردم برای عبادت و نیایش گرد می‌آیند. برخی نیز روز جمعه را روز “عروبه” می‌گفتند؛ آنان بر این پندار بودند که یهود روز شنبه گرد می‌آیند و به عبادت خدا می‌پردازند، نصارا روز یکشنبه و امت عرب نیز پیش از اسلام روزی را برای گرد آمدن و عبادت برگزیدند و نام آن‌را عروبه نامیدند که پس از ظهور اسلام از آن به روز جمعه تعبیر گردید.8
در تفسیرالتفاسیر آمده است: روایت کردند از سلمان که او گفت برای آن جمعه خواندند این روز را که خدای تعالی جمع کرد در این روز میان آدم و حوا و یک روایت دیگر هم از او گفت برای آن که خدای خلق آدم را در این روز جمع کرد و گفتند برای آنکه خدای تعالی آفرید همه چیزها را و در این روز تمام کرد پس مخلوقات در وجود مجتمع شدند در این روز.
سؤال: روزها همه برای خدای عزوجل است و همه مخلوق و مقدور است و در تخلیق و تقدیر او یکسان، و از آن طاعتی نیاید چرا یکی از دیگری فاضل تر؟ گفت جواب گوییم روا باشد که خدای تعالی آن را که آفرید خود فاضل‌تر آفرید، چنانکه بهشت را که آفرید فاضل‌تر از دوزخ آفرید و گرچه از آن طاعتی نبود و هم‌چنین گوهر مصطفی صلی الله علیه و اله و سلم را که آفرید فاضل‌تر از گوهر ابوجهل آفرید و ما دانیم که گوهر و یاقوت را قیمتی است که قابل مقایسه با چیزی نیست.9
نماز جمعه مخصوص روز جمعه و دو رکعت و وقت آن از اول زوال است تا آن‌که سایه شاخص مثل آن شود. به‌قول بعضی از فقها واجب است بر هرکه بالغ و عاقل و مرد و آزاد و حاضر شرعی و غیرمبتلای به‌ کوری و بیماری و پیری و هر چیزی باشد که نماز جمعه با آن عسر و حرج پیدا کند و شرط است یافت شدن پیش نمازی که بالغ و مرد باشد و هم‌چنین مومن و عادل و قادر بر ایراد خطبه باشد و ولدالزنا و مبتلی به دیوانگی و جذام و برص نباشد و نیز و ختنه ناکرده نباشد. و شرط است که یافت شود چهار نفر غیرامام که بالغ و عاقل و مؤمن باشند و باید که هر یک دور نباشند زیاده از دو فرسخ و بنابر وجوب نماز جمعه کفایت نمی‌کند آن مگر جمع شود اموری چند که صحت نمازجمعه بدانها موقوف است:
1 – دو خطبه خوانده شود؛
2 – به جماعت اقامه شود؛
3 – در فاصله‌ی یک فرسخی نماز جمعه‌ی دیگری اقامه نشود؛
4 – مانعی از نمازمانند تقیه و غیر آن نباشد؛

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل


پاسخ دهید